W ostatnich tygodniach media polskie i niemieckie chętnie rozpisywały się o statusie Polaków mieszkających od lat w Niemczech. Punktem odniesienia tej debaty jest podpisany przez Polskę i Niemcy 17 czerwca 1991 roku traktat o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy oraz ekspertyza sporządzona przez Instytut Zachodni na zlecenie Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP. Co jednak wiemy o Polakach mieszkających w Niemczech?

Waldemar Czachur (doktor nauk humanistycznych, Germanistyka - Uniwersytet Warszawski)

Ekspertyza i medialny szum wokół niej spowodowały, że rządy polski i niemiecki chcą pochylić się nad tym zagadnieniem. Wreszcie sprawdzić, jak w praktyce spełniane są zapisy dotyczące mniejszości niemieckiej w Polsce i obywateli niemieckich pochodzenia polskiego w Niemczech.

W traktacie mowa jest o członkach mniejszości niemieckiej w Polsce, tj. osobach posiadających polskie obywatelstwo, które legitymują się niemieckim pochodzeniem lub przyznają się do języka, kultury lub tradycji niemieckiej. Chodzi tu również o osoby żyjące w Niemczech, posiadające niemieckie obywatelstwo, które są polskiego pochodzenia, albo przyznają się do języka, kultury lub tradycji polskiej.

Co ciekawe, w traktacie nie ma mowy o polskiej mniejszości w Niemczech. Nic więc dziwnego, że w Polsce krytykuje się brak symetrii w traktowaniu przez Polskę niemieckiej mniejszości i Polonii w Niemczech. Zarzuca się negocjatorom traktatu uległość wobec stanowiska Niemiec i brak wyobraźni w rozmowach negocjacyjnych.

Skąd historycznie wzięła się ta nierówność? Wspomniana wyżej ekspertyza Instytutu Zachodniego wskazuje, że za uznaniem mniejszości polskiej w Niemczech przemawia niezgodne z prawem rozwiązanie istniejącej w Niemczech polskiej mniejszości na mocy dekretu Hermanna Göringa w 1940 roku.

W konsekwencji Polska straciła prawo powoływania się na ciągłość egzystencji polskiej mniejszości w Niemczech, a co za tym idzie, rzekomo nieudolnie wynegocjowała zapisy regulujące te kwestie w traktacie.

I teraz zaskoczenie: W istocie regulacje traktatu są dla Polski korzystne, a pytanie o mniejszość polską w Niemczech błędnie postawione.

Historia i liczby

Grupa polskojęzyczna w Niemczech liczy dzisiaj między 1,5 a 1,8 mln osób i jest ona pod wieloma względami niehomogeniczna. Jej niehomogeniczność jest wynikiem zawiłych procesów historycznych, a zatem różnego (prawnego i historycznego) statutu tychże osób.

Wpływ na to miały niejednorodne fale imigracji Polaków do Niemiec na przestrzeni XX wieku. Przyjmuje się, że ok. 1,2 mln to osoby, które przyjechały do Niemiec jako tzw. „późni przesiedleńcy” (Spätaussiedler) w latach 70. i 80., którzy powoływali się na swoje niemieckie pochodzenie. Inna grupa przybyszów z Polski w latach 80. to tzw. emigracja solidarnościowa. Grupa ta ubiegała się zazwyczaj o azyl polityczny, a jej liczebność szacuje się na ok. 300 tys. osób.

Taki skład grupy polskojęzycznej w Niemczech nie daje absolutnie podstaw do mówienia o mniejszości polskiej. Ludność napływowa nie może być w myśl traktatów międzynarodowych traktowana jako mniejszość narodowa. Za mniejszość narodową uznać można jedynie ludność osiadłą historycznie na danym terenie.

XIX-wieczna mniejszość polska w Niemczech, na którą powołuje się raport, zamieszkiwała przede wszystkim Zagłębie Ruhry. Grupa ta cechowała się jednolitą strukturą społeczną (głównie robotnicy i rzemieślnicy) oraz wysokim stopniem zorganizowania (organizacje, koła, stowarzyszenia itd.).

Na początku XX wieku przeżywała awans społeczny, tworząc powoli własną warstwę średnią. Z zakończeniem I wojny światowej i powstaniem niepodległego państwa polskiego przerwana została epoka rozwoju niemieckiej Polonii. Powodem była reemigracja części osób do Polski, części do Belgii lub Francji. Czynnikami mającym największy wpływ na tę sytuację były przede wszystkim nieprzyjazna atmosfera w Republice Weimarskiej, trudna sytuacja ekonomiczna i wysokie bezrobocie oraz ograniczone kontakty gospodarcze między Polską a Niemcami.

Po wybuchu II wojny światowej, w roku 1940, doszło do rozwiązania mniejszości polskiej i zajęcia jej mienia. Znaczna część członków mniejszości polskiej została zamordowana w obozach koncentracyjnych. Na terenie Niemiec w wyniku polityki okupacyjnej pojawili się polscy jeńcy wojenni, przymusowi pracownicy, osoby aresztowane i zesłane do więzień i obozów w Rzeszy oraz Polacy wpisani na niemiecką listę narodowościową (Volksliste). Łącznie szacuje się, że chodzi o około 2,5 mln osób.

Ogromna część tych ludzi powróciła po wojnie do Polski lub udała się na emigrację do Anglii, USA, Australii, Francji itd. Przyjmuje się, że po 1945 roku na terenie Niemiec przebywało w sumie około 150-160 tys. Polaków z obywatelstwem niemieckim (ok. 100 tys. w zachodnich strefach okupacyjnych, 50-60 tys. w sowieckiej). Znaczącą część stanowili spadkobiercy polskiej emigracji sprzed pierwszej wojny światowej. Warto jednak podkreślić, że ta „stara” emigracja została jednak szybko zdominowana przez „nową”, w szeregi której wchodzili przybysze z Polski z lat 50. (205 tys. Polaków w ramach „łączenia rodzin”), „późni przesiedleńcy” (Spätaussiedler) z lat 70. i 80. oraz tzw. emigracja solidarnościowa.

Polityka wobec grupy polskojęzycznej w Niemczech

Jak wynika z protokołów rokowań traktatowych, kwestia „mniejszości” okazała się jedną z najtrudniejszych. Wynikało to przede wszystkim z problemu zdefiniowania tych grup, zarówno tej w Polsce, jak i tej w Niemczech.

Problem polegał na tym, że w myśl niemieckiej Ustawy Zasadniczej za 'Niemca' można uznać każdego, kto "zamieszkiwał w granicach Rzeszy Niemieckiej według stanu z 31 grudnia 1937 roku i posiadał obywatelstwo niemieckie do roku 1945". Ten stan rzeczy był dla Polski nie do przyjęcia, dlatego też zdecydowano się na formułę precyzującą, że „członkowie mniejszości niemieckiej w Rzeczypospolitej Polskiej” to „posiadające polskie obywatelstwo osoby, które są pochodzenia niemieckiego, albo przyznają się do języka, kultury lub tradycji niemieckiej”.

O wiele trudniejsze okazało się jednolite określenie osób pochodzenia polskiego w Niemczech, szczególnie przez wzgląd na wskazaną wcześniej niejednorodność tej grupy. Przyjęta formuła „osoby w Republice Federalnej Niemiec, posiadające niemieckie obywatelstwo, które są polskiego pochodzenia, albo przyznają się do języka, kultury lub tradycji polskiej” miała ujmować zatem wszystkie grupy polskiej emigracji, zarówno potomków „starej”, nielegalnie zlikwidowanej mniejszości polskiej jak i „nową” emigrację.

Mimo różnic w nazwie i definicji, prawa obu tych grup, mniejszości niemieckiej i grupy polskojęzycznej w Niemczech, są symetryczne. Ich źródłem i gwarantem jest deklaracja kopenhaska KBWE z 29 czerwca 1990 r. oraz zalecenia Rady Europy nr 1134 z 1990 r.

Wysuwany w tym kontekście zarzut o rzekomej asymetrii w zdefiniowaniu praw społeczności polskiej w Niemczech w porównaniu z prawami niemieckiej mniejszości w Polsce nie jest trafny. Powoływanie się dzisiaj na „starą” emigrację celem udokumentowania ciągłości i uzyskania statusu mniejszości jest może i od strony prawnej rozsądne, ale politycznie krótkowzroczne.

Obecnie obowiązujące ustalenia traktatowe pozwalają odwoływać się do grupy niemal dwumilionowej i dopominać się od strony niemieckiej o odpowiednie traktowanie kwestii języka polskiego i polskiej kultury w odniesieniu do tej szerokiej grupy. Są to ustalenia w istocie niezwykle korzystne dla Polski. I nawet jeśli polskojęzyczna grupa w Niemczech nie ma statusu mniejszości, to istniejący zapis w traktacie odpowiada standardowi międzynarodowemu przysługującemu takim mniejszościom.

Dlatego nie można mówić o asymetrii w statucie Polaków w Niemczech i Niemców w Polsce. Asymetria, i to bardzo poważna, istnieje na poziomie realizacji postanowień traktatowych. I dlatego rząd Polski i jego przemyślana polityka oraz spójne działania Polonii powinny wykorzystać obecne otwarcie w dialogu polsko-niemieckim i zabiegać na wielu szczeblach o krytyczny przegląd realizacji postanowień traktatowych w następujących kwestii:

Ważną kwestią jest nauka języka polskiego w Niemczech. Traktat mówi o języku polskim jako ojczystym, ale atrakcyjność tej oferty przynieść może tylko wtedy sukces, jeśli cała oferta edukacyjna w danej szkole publicznej jest na wysokim poziomie, a więc i inne przedmioty, w tym również język niemiecki.

Istotny wydaje się również szeroki dostęp do nauczania języka polskiego jako obcego. To może pośrednio przynieść pozytywne zmiany m.in. w kwestii przyszłości filologii polskich w Niemczech, szczególnie w kontekście kształcenia przyszłych nauczycieli.

Innym ważnym aspektem jest polska polityka polonijna. Raport o polityce państwa polskiego wobec Polonii i Polaków za granicą obejmujący lata 1989-2005 z roku 2007 i 2009 wskazuje na duży potencjał grupy docelowej oraz słabość działań rządu.

W kwestiach nauki języka polskiego problemy dotyczą kwestii podstawowych: „opracowania i dystrybucji podręczników; systemu dokształcania nauczycieli; ram prawnych dla rozwoju oświaty w poszczególnych krajach; stworzenia sprawnego systemu informacji i stosownej bazy danych”[1]. Za główną przyczynę tych niedociągnięć podawany jest przede wszystkim „brak koordynacji działań administracji państwowej zajmującej się polską diasporą, a w niektórych przypadkach niewyegzekwowanie zawartych porozumień bilateralnych i wielostronnych”[2].

Inną sprawą jest stosunkowo tradycyjne podejście „polityki polonijnej” polskiego rządu, które wydaje się tu w najwyższym stopniu nieskuteczne. Grupa polskojęzyczna jest dobrze zintegrowana (a częściowo zasymilowana) w niemieckim społeczeństwie, potrafi żyć w obu kulturach i w znacznie bardziej otwarty sposób podchodzi do swojej tożsamości, dlatego też oczekuje ofert edukacyjnych i kulturalnych o otwartym charakterze. Uaktywnienie tego potencjału leży w interesie Polski i dalszej integracji Unii Europejskiej.

Dyskusja o mniejszości polskojęzycznej w Niemczech to ślepa uliczka, gdy tymczasem polityka wobec społeczności polskojęzycznej to szeroki i istotny temat, który wymaga nowego i pełnego inwencji podejścia zarówno ze strony polskiej, jak i niemieckiej.

Pokusić się można o tezę, że liczne głosy polonijne o uznanie tej grupy jako mniejszości w Niemczech są efektem jej frustracji wynikającej z faktu, iż zabrakło po niemieckiej stronie woli realizacji postanowień traktatowych. Zarówno wspomniany raport, zlecony przez Międzyresortowy Zespół ds. Polonii i Polaków za Granicą, jak i analiza przeprowadzona przez Sebastiana Nagela na zlecenie pełnomocnika rządu federalnego ds. kultury i mediów wskazują, że w kwestii polskojęzycznej społeczności w Niemczech rząd Niemiec poczynił spore zaniechania, ale i strona polska w wielu kwestiach nie wykazała konsekwencji w działaniach.

Odnosi się to do efektywności działań (stosunkowo skłóconej) Polonii, jak i polonijnej polityki polskiego rządu. Rocznica podpisania traktatu powinna być doskonałą okazją do nadania „nowej jakości” tym aspektom współpracy.

Komentarze

Dodaj nowy Szukaj RSS

Napisz komentarz
Nick:
E-mail:	nie powiadamiajpowiadom
Tytuł:
Proszę wpisać kod antyspamowy widoczny na obrazku.

Powered by !JoomlaComment 4.0 beta2