Każdy kraj ma swoje symbole historii, które budują narodową mitologię i patriotyczny etos. USA mają Deklarację Niepodległości, Polacy długopis Wałęsy, Niemcy mogliby wskazać "kartkę Schabowskiego". To roztrzepanie (?) dygnitarza SED sprawiło, że 9 listopada 1989 roku stał się końcem NRD.

Tomasz Sikora 

Czwartek 9 listopada 1989 to według zgodnej opinii historyków z Bonn i Berlina najbardziej chwalebny dzień w niemieckiej historii XX wieku. Tego dnia runął berliński mur, o którym po latach Guenter Schabowski w rozmowie z Adamem Krzemińskim w Polityce (45/2009) tak mówi: Mur berliński od dawna stał się metaforą konfliktu XX w. Nieznośny kawałek ordynarnej architektury politycznej, dziwoląg, świadectwo powszechnego na świecie potępienia socjalizmu naszej próby. Mur był przede wszystkim przyznawaniem się do słabości systemu, który swych obywateli utrzymywał w granicach jedynie poprzez reglamentację i strzelające żelastwo. Schabowski wypowiada tę druzgocącą opinię z perspektywy lat. Próbuje podpiąć się pod tych, którzy chcieliby być w jednym obozie choćby z Georgem Bushem sr. mówiącym w 1987 roku Mr. Gorbachev, open this gate! Mr. Gorbachev, tear down this wall!. W rzeczywistości, Schabowski nie zdawał sobie sprawy z konsekwencji, jakie niesie pośpieszne odczytanie przez niego pewnej kartki w czasie transmitowanej na żywo konferencji prasowej.

Symboliczny początek nowej epoki w dziejach Niemiec nastąpił przez przypadek i był nieporozumieniem. Wydarzenia tamtych dni po latach wspomina Tom Brokaw, wywiad z nim znajdziesz na niemcy-online.pl tutaj. To był niezwykle gorączkowy czas we wschodnich Niemczech. Wbrew nadziejom kierownictwa Socjalistycznej Partii Niemiec opublikowany 6 listopada projekt nowej ustawy o ułatwieniach podróży zagranicznych nie uspokoił nastrojów i został uznany za niewystarczający. Został wyśmiany przez obywateli w czasie lipskich poniedziałkowych demonstracji. Przy tekście pracowali urzędnicy partyjni, w rezultacie tylko rozzłościł obywateli, bo pokazywał indolencję władzy i lekceważenie inteligencji społeczeństwa. Słabe punkty i mielizny projektu wytykała zachodnia, dostępna na wschodzie, telewizja.

To sprowokowało dalsze ucieczki obywateli do Czechosłowacji i praskiej ambasady RFN. (Stamtąd, ale też z Warszawy i Budapesztu pojechały do RFN specjalne tranzytowe pociągi pełne obywateli NRD.) Czesi raportowali nowemu pierwszemu sekretarzowi SED Egonowi Kranzowi, że ta sytuacja musi się zmienić. Jeśli ponownie dojdzie do zapełnienia ambasady, Czechosłowacja zagroziła że albo zamknie granicę, albo będzie nalegać, by NRD samo swoich obywateli zatrzymało. To przeraziło słabego następcę Honeckera. Już przejazd pociągów pełnych Ossis bardzo nadwyrężył pozycję nowej-starej władzy i wywołał kolejne demonstracje. Każdy kolejny pociąg, albo co gorsza potężny "obóz uchodźców" na granicy NRD z Czechosłowacją ub Polską byłby dowodem na indolencję państwa. Kranz zażądał działania. Trzy dni po schrzanionym projekcie ustawy paszportowej zebrało się plenum KC  - opowiada Schabowski w "Polityce".

Cele spotkania plenum były dwa: pierwszy ważniejszy - wprowadzenie reform ekonomicznych - ale ten kompletnie spełzł na niczym. Drugi: uspokojenie społeczeństwa i zagwarantowanie nowego wentyla wyjazdowego, który ułagodzi wzburzony tłum. Aby powstrzymać falę ucieczek obywateli NRD przez Czechosłowację biuro polityczne postanowiło wydać tymczasowe rozporządzenie, które usuwało komplikacje przy wydawaniu zezwoleń na wyjazdy z NRD na stałe. Opracowanie takiego rozporządzenia powierzono Gerhardowi Lauterowi, wtedy szefowi wydziału paszportowego i meldunkowego MSW. Powstał niedługi, liczący zaledwie 37 linijek tekstu na dwóch kartkach A4 dokument. Najważniejszym z historycznego punktu widzenia elementem był passus o dopuszczeniu wyjazdów prywatnych z możliwością powrotu, aby jeszcze bardziej nie zaostrzać nastrojów społecznych. To plenum KC zebrało się przed południem 9 listopada 1989 roku. 

Minister spraw wewnętrznych przekazał I sekretarzowi Krenzowi do wglądu projekt rozporządzenia. Krenz na chłodno poinformował zebranych o wprowadzanych regulacjach. Wszyscy obecni właściwie nie słuchali, tylko potakiwali głowami. Zgodziliby się na wszystko, bo bali się tłumów i wiedzieli od Michaiła Gorbaczowa, że ZSRR zbrojnie nie pomoże, w dodatku wciąż brzmiało im w uszach zdanie, które Gorbaczow rzucił do Honeckera: Kto za późno przychodzi, tego historia zniszczy. Rada ministrów NRD przyjęła zaproponowane przez ekspertów Lautera rozporządzenie 9 listopada 1989 roku, po południu. Zawarto tam konkretną godzinę wejścia w życie. Był to: kolejny dzień o 4.00 nad ranem. Założono, że posterunki graniczne dowiedzą się o rozporządzeniu kilka godzin przed opinią publiczną, przygotują się i dostaną konkretne instrukcje. Założono 4 rano, tak, by ludzie dowiedzieli się o decyzji w ciągu dnia i ewentualnie ruszyli nie na przejścia graniczne, ale do biur paszportowych. [Gdy to omawiano], mnie w tym czasie nie było na sali, bo co jakiś czas chodziłem do dziennikarzy. Około godziny 17 wróciłem i na krótko usiadłem obok Krenza. Gdy chciałem się z nim pożegnać przed wyjściem na konferencję prasową, podsunął mi tekst rozporządzenia. Rzuciłem na nie okiem. Dostrzegłem, że przyjęto swobodę podróżowania i prawo wyjazdu na stałe - tak po latach wspomina Schabowski, dodając, że faktycznie nie skupiał się nad momentem wprowadzenia regulacji. Ostatecznie Egon Krenz nakazał Schabowskiemu, sekretarzowi KC SED ds. informacji, by ten zapowiedział decyzję na transmitowanej na żywo konferencji prasowej.

Schabowski zanim wszedł do rządu przez wiele lat pracował jako naczelny Neues Deutschland, prasowego organu partyjnego, odpowiednika polskiej Trybuny Ludu. Wiedział, że kwestie wyjazdu to gorący temat, który zelektryzuje dziennikarzy i padnie wiele niewygodnych pytań. A on tylko rzucił okiem na regulację i poszedł na konferencję. Zdecydował więc, że sprawę regulacji wyjazdowej zostawi na koniec. Tak długo opowiadał o "niezwykle istotnych decyzjach SED" nudząc śmiertelnie samego siebie i prasę, że zapomniał w ogóle o całej sprawie. Przez blisko godzinę nie wspomniał o rozporządzeniu. Dopiero przed 19 korespondent włoskiej agencji ANSA Ricardo Ehrmann zadał decydujące pytanie, za które w zeszłym roku otrzymał niemiecki order Federalnego Krzyża Zasługi: Czy nie sądzi pan, że projekt nowej ustawy o ułatwieniach w podróżowaniu był wielkim błędem? To pytanie raziło Schabowskiego jak grom z nieba: kompletnie zapomniał o nowej regulacji prostującej tamtą nieudaną ustawę! Zaczął szukać kartki, nie mógł jej znaleźć, wtedy jeden z pomocników wygrzebał mu ją spod papierów - tak powstała legenda, że nic niewiedzącemu Schabowskiemu, ktoś w czasie konferencji podrzucił kartkę. W rzeczywistości wyciągnięto ją tylko z własnych dokumentów sekretarza.

Postanowiliśmy dziś przyjąć regulacje, które umożliwiają każdemu obywatelowi wyjazd przez przejścia graniczne NRD. O prywatne podróże za granicę można wnioskować bez potrzeby przedkładania dowodów na istnienie przesłanek (okazja do wyjazdu i relacje rodzinne). Pozwolenia będą wydawane w krótkim czasie (...) Wyjazdy na stałe mogą następować przez wszystkie przejścia graniczne NRD z RFN względnie z Berlinem Zachodnim - odczytał. Wtedy padło kolejne ważne pytanie z sali: Ab wann? - od kiedy?  Tu Schabowski kompletnie się pogubił. O tym w ogóle nie rozmawiał z Krenzem. W dodatku tak zwany Sperrzeit - embargo informacyjne - podany był na osobnej kartce. Przerzucał dokumenty i przytoczył ostatnie zdanie, w którym była mowa o wprowadzeniu rozporządzenia w życie dnia następnego o 4 rano. Wahając się wydukał w końcu: Według mojej wiedzy wchodzi to..., to jest natychmiast. Niezwłocznie.

Oświadczenie wywołało chaos. Telewizje pokazywały konferencję na żywo, nadawcy zachodni i wschodni program informacyjny podały: granice NRD otwarte! Setki ludzi ruszyły w kierunku berlińskich przejść granicznych. Schabowski: Powstała sytuacja paradoksalna: wiadomość o mojej informacji w ciągu pół godziny dotarła do Canberry, ale nie do strażników na berlińskich przejściach granicznych, odległych zaledwie o kilkaset metrów od sali konferencyjnej. Jak podkreśla Schabowski to, że nie padł żaden strzał najlepiej świadczy, że reżim nie był taki straszny, jak się go dziś maluje. Inni w tym Egon Krenz mówią raczej, że to cud, że skończyło się bez rozlewu krwi. Schabowskiego, który do dziś mieszka w Berlinie (jest na emeryturze) irytuje, że nie docenia się rozsądku, okazanego wówczas przez wschodnioniemieckie organy, które nie zdecydowały się na użycie przemocy.

Potem wszystko potoczyło się zadziwiająco szybko. Najwięcej ludzi przyszło pod przejście przy Bornholmer Strasse, tam szlaban podniesiono o 23:30. Około północy otwarto wszystkie przejścia w Berlinie. Potem wdrapywano się na mur, mimo że NRD-owska straż graniczna usiłowała powstrzymać zachodnich studentów armatkami wodnymi. Spacerowano przy Bramie Brandenburskiej i Uenter den Linden, a po Ku'dammie przetoczyła się kawalkada trabantów.

Komentarze

Dodaj nowy Szukaj RSS

Napisz komentarz
Nick:
E-mail:	nie powiadamiajpowiadom
Tytuł:
Proszę wpisać kod antyspamowy widoczny na obrazku.

Powered by !JoomlaComment 4.0 beta2