Nie czytamy ksiażek - tu Polska i Niemcy są zgodne. Co czwarta osoba w Niemczech w 2008 roku nie sięgnęła po ani jedną książkę, a w Polsce nie czytają już nawet młode osoby, które z powodu obowiązku szkolnego powinny czytać najwięcej. Jak uratować druk? Fundacje i stowarzyszenia przystąpiły do działania.

Agnieszka Tryszpiotr (praktykantka niemcy-online.pl i Centrum Willy'ego Brandta)

Od wielu lat w krajach europejskich notuje się spadek poziomu czytelnictwa. Przypadłość ta nie ominęła także Republiki Federalnej Niemiec i Polski, jak mówią o tym wprost raport Czytelnictwo w Niemczech z 2008 roku i raport Biblioteki Narodowej z 2009.

Socjologowie prześcigają się w tłumaczeniach przyczyn takiego stanu: bezrobocie, a co za tym idzie, trudna sytuacja materialna, mała liczba bibliotek, niechęć do pożyczania książek przez znajomych, powszechna informatyzacja, rosnąca pozycja filmu i telewizji. Czy wizja Zafonowskiego Cmentarza Zapomnianych Książek jest tylko fikcją literacką, czy też wkrótce trafią tam wszystkie książki z powodu braku czytelników i zamykania bibliotek?

Autor Cienia wiatru tak przedstawia to miejsce: Kiedy jakaś biblioteka przestaje istnieć, kiedy jakaś księgarnia na zawsze zamyka podwoje, kiedy jakaś książka ginie w otchłani zapomnienia, ci, którzy znają to miejsce, my, strażnicy ich dusz, robimy, co w naszej mocy, aby te bezdomne książki trafiły tutaj. Bo tutaj książki, o których nikt już nie pamięta, książki, które zagubiły się w czasie, żyją nieustającą nadzieją, iż pewnego dnia trafią do rąk nowego czytelnika, że zawładnie nimi nowy duch.

Carlos Ruiz Zafon wspomina o strażnikach dusz zapomnianych książek. Tym określeniem możemy śmiało nazwać ludzi zrzeszonych w stowarzyszeniach i fundacjach, z głębokim poczuciem misji, które nie zgadzają się na tę sytuację. 

Po pierwsze: informacja

Po opublikowaniu raportu Czytelnictwo w Niemczech 2008, rząd Niemiec uznał, że czyta się ciągle za mało, zwłaszcza w rodzinach, gdzie nie ma nawyku czytania, należy więc dążyć do zmiany tego stanu rzeczy. Założona została specjalna strona internetowa Czytać w Niemczech, gdzie każdy może znaleźć informacje na temat kilkunastu projektów realizowanych przez fundacje i stowarzyszenia w Republice Federalnej, które popularyzują czytanie.

Na stronie jest wykaz inicjatyw, które mogą zainteresować nie tylko przeciętnego odbiorcę – dzieci czy dorosłych, ale również grupy szczególne – dzieci coraz większej ilości imigrantów czy analfabetów. Wielość projektów nie powinna dziwić. To przecież beneficjent decyduje, który projekt będzie dla niego interesujący, w którym chętnie weźmie udział, a tym samym, który będzie skuteczny z punktu widzenia organizacji.

Po drugie: w różnorodności siła

W Republice Federalnej Niemiec stawia się głównie na „pracę u podstaw”, czyli na kształtowanie w dzieciach i młodzieży przyjaznego stosunku do książki oraz nawyku czytania. W ofercie rządowej znajduje się zatem coraz więcej spotkań z autorami, realizowanych głównie w szkołach. Na warsztat brane są również konkursy wiedzy oraz umiejętności.

Przykładem konkursu wiedzy może być szczególny quiz literacki, który zapoczątkowała Ursula von der Leyen, niemiecka Minister ds. Rodziny. Zaprasza ona do udziału w zabawie uczniów z całych Niemiec, a pytania dotyczą jedynie literatury młodzieżowej.

Rywalizacja w pięknym czytaniu organizowana jest przez Stowarzyszenie Niemieckich Księgarzy będzie natomiast reprezentantką konkursu umiejętności. Do czytania na głos Niemcy przykładają dużą wagę, co oddaje ilość podobnych projektów: Godziny czytania realizowane przez Stowarzyszenie Niemcy czytają na głos, spotkania organizowane przez Fundację Czytelnictwa, w czasie których dorośli czytają dzieciom, czy odbywający się co roku w listopadzie Dzień Czytania na Głos.

Niemcy w dzieciach widzą ratunek dla druku, dlatego nie wahają się i realizują projekty nawet dla maluchów. Jeden z nich –  Babybooks zakłada uczestnictwo rodziców w tworzeniu nawyku czytania przez wspólne oglądanie książeczek z obrazkami, czytanie na głos.

Zjawiskiem klasycznym w Niemczech są także książki w formie audio, które zdobywają rynek i nagrody. Dowodem może być specjalna nagroda dla najlepszych wydawców takich książek – Audiotrix. Pojęcie różnorodności w Niemczech to nie tylko wielka ilość projektów, ale także próba przyjrzenia się problemowi z każdej strony.

W Polsce również ta zasada jest widoczna. Zachęca się do czytania nie tylko młode osoby, ale także niepełnosprawnych, emigrantów. Dzieci zachęca się do czytania, odsłaniając przed nimi magiczny, bajkowy świat związany z książką. Fundacja FERSO organizuje program Kot Piotrek – zabawa z książką, czyli specjalnie stworzony cykl opowiadań dla dzieci o magicznym kocie, czy Baśnie u Fabrykanta.

Podobne projekty realizuje Fundacja NADwyraz, która podczas Targów Książki w Krakowie powołała projekt Przedszkole pod lokomotywą. Na kilka dni krakowskie targi zmieniły się w zajezdnię dla bajkowego tramwaju, a wszystko po to, żeby przekonać jak cudowny świat dają książki. O poziom czytelnictwa osób niewidomych i słabo widzących dba Fundacja Klucz.

Od roku 2008 zajmuje się ona wydawaniem książek multimedialnych w standardzie Daisy, tzn. w postaci książki słuchowej i jednocześnie zapisanej alfabetem Braille’a. W związku ze zjawiskiem emigracji zarobkowej zwłaszcza do Irlandii, Fundacja Akademia Młodych rozpoczęła kampanię Czytam po polsku.

Ma ona wspierać czytelnictwo młodych osób, biblioteki oraz zainteresowanie literaturą i kulturą polską. Do tego celu wykorzystywane są przez tę fundację m.in. wystawy, konkursy, spotkania literackie, warsztaty dla dzieci, nauczycieli i bibliotekarzy, publikacje, konsultacje, dostarczanie książek do przedszkoli i szkół polonijnych oraz bibliotek. Interesujące projekty organizuje również Fundacja Bookarest oraz Polskie Bractwo Kawalerów Gutenberga, które popularyzują czytelnictwo podczas lokalnych imprez plenerowych.   

Po trzecie: od kłębka do nitki

W przytoczonym raporcie dotyczącym czytelnictwa w Niemczech podniesiono również sprawę bibliotek. Są one finansowane  głównie z budżetu prowadzących je jednostek samorządowych tj. miast, powiatów, gmin. Jednak nie istnieje ustawa, która mówiła by o konieczności ich utrzymywania. Taka polityka prowadzi do redukcji środków, a w efekcie do  podupadania, a nawet zamykania bibliotek.

Odpowiedzią na to jest np. przekształcenie się biblioteki w Hamburgu w fundację, czy założenie przez Fundację Bertelsmanna biblioteki w Gutersloh. Mogą one dzięki temu brać udział w konkursach dotacyjnych, uzyskiwać granty na rozwój swoich zbiorów, remonty. Biblioteki prowadzone są również przez organizacje religijne protestanckie bądź katolickie.

W ten sposób dzięki samodzielnemu pozyskiwaniu sponsorów, alternatywnej możliwości finansowania, biblioteki mogą stanowić same o sobie dbając jednocześnie o poziom oferowanych usług. Klasyczny wizerunek biblioteki jako miejsca wypełnionego książkami zmienia się na taki, w którym obok woluminów można wypożyczać również filmy, gazety, muzykę. Scedowano więc na wypożyczalnie obowiązki związane z wyrównywaniem szans, dostępem do nowoczesnych mediów informatycznych.

Wydaje się więc, że właśnie w interdyscyplinarności może leżeć sukces bibliotek, a tym samym także czytelnictwa. W Polsce: we Wrocławiu i w Olsztynie działają takie interdyscyplinarne biblioteki, obydwie powstały dzięki wsparciu ze strony Fundacji Bertelsmanna. Obydwie uwzględniają potrzebę dostępu do nowoczesnych mediów, uczestnictwa w kulturze i edukacji.

Zauważalne jest, więc tworzenie przy bibliotekach miejsc, gdzie można skorzystać z komputera, Internetu, porozmawiać w obcym języku pod okiem native speakera, wypowiedzieć się na temat nowo przeczytanych książek. W Niemczech bardzo popularne jest również tworzenie przy bibliotekach punktów informacyjnych dla młodzieży, w których mogą poradzić się specjalistów w sprawach życiowych i zawodowych oraz spotkać się z konsultantami.

Po czwarte: niekonwencjonalność

We wspomnianej już wrocławskiej Mediatece odbywają się cyklicznie spotkania pod hasłem Żywa Biblioteka, podczas których nie wypożycza się książek, ale historie ludzkie opowiadane przez prawdziwe, żywe osoby. Idea ta przyszła do nas z Danii, gdzie zrealizowaną ją po raz pierwszy, a następnie podchwyciły także inne europejskie państwa – Francja, Niemcy, Anglia.

Tak niekonwencjonalny sposób zachęcania do czytania, poznawania opowieści, rozpowszechniania idei wolności, tolerancji bardzo się spodobał i został entuzjastycznie oceniony przez uczestników spotkania. Inne tego typu spotkania organizowano również m.in. w Warszawie, Krakowie, Rudzie Śląskiej, Opolu, Grudziądzu.

W Niemczech popularny jest bookcrossing, czyli pomysł „uwalniania” książek z domowych biblioteczek. Są one specjalnie oznaczane i po przeczytaniu zostawiane tak, by kto inny mógł je przeczytać, a następnie puścić w obieg. W Polsce pierwszy tę ideę rozpowszechnił Tomasz Brzozowski w 2003 roku i dziś możemy już „podawać książkę” w wielu miejscach, jednak daleko Polakom do Niemców, wśród których z ręki do ręki wymienianych jest już około 7000 książek.

Wreszcie ciekawą propozycją na rozpowszechnianie idei miłości do książek było zorganizowanie przez Waldemara Szatanka Cmentarzyska Zapomnianych Książek w Warszawie, ale nie po to, by je pogrzebać, lecz by czytelnicy się nimi zaopiekowali. Jak powiedział pomysłodawca akcji: Coraz więcej książek umiera. Można powiedzieć, że umiera fizycznie. Nie chcą ich czytelnicy, nie chcą ich biblioteki i nie chcą ich antykwariusze. Nagle okazuje się, że jest ich tysiące. Pomyśleliśmy, że trzeba nietypowo zachęcić ludzi, aby zabrali je do domu. W ten sposób idea zawarta w powieści Zafona rewelacyjnie sprawdziła się w życiu. 

Z próżnego i Salomon nie naleje

Oczywiście, nie sposób odnotować wszystkich akcji dotyczących czytelnictwa organizowanych przez działaczy III sektora. I bardzo dobrze, bo ważne jest, by takich projektów było jak najwięcej. Dzięki nim ratowany jest nie tylko duch książek, ale także kondycja kultury społecznej. Czytanie jest przecież nie tylko sposobem na spędzanie wolnego czasu, czytanie kształtuje nasz wewnętrzny świat, pomaga formować system wartości, wyzwala marzenia.

Mimo to obecnie ciągle zmniejszane są środki finansowe na działalność „strażników dusz”. Fundacje i stowarzyszenia nie czerpią przecież funduszy jedynie ze zbiórek publicznych, które w Polsce kojarzą się głównie z głośnymi akcjami: Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy czy Polskiej Akcji Humanitarnej.

Działalność III sektora wiąże się nieodzownie z dotacjami, także tymi fundowanymi przez państwo. Jednym z programów finansujących projekty organizacji pozarządowych w Polsce jest program Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa  Narodowego. Problem jest jednak w tym, że w momencie kryzysu, na pierwszy ogień oszczędności idą sektory kultury.

Dowodem tego stanu rzeczy może być interpelacja poselska do Ministra w związku okrojeniem wsparcia finansowego na program Literatura i czytelnictwo, wystosowana przez Józefa Rojka z marca 2009 roku. Tylko w ubiegłym roku zaoszczędzono na tym programie 8,5 mln złotych. Poseł Rojek zauważył, że biblioteka z jego rodzinnego miasta Tarnowa, korzystająca dotychczas z 90 tys. dofinansowania rocznie, musiała utrzymywać się za 30 tys.

W odpowiedzi ministerstwo wyjaśniło, że należy te środki utrzymać, a z czasem zwiększyć: za zwiększeniem środków budżetowych na te cele przemawiają m.in. ostatnie dane przedstawione przez Bibliotekę Narodową dotyczące dramatycznego spadku czytelnictwa w Polsce. Zwiększenie środków finansowych dla bibliotek nie jest więc kwestią wyboru, lecz obowiązkiem państwa a konkretnie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Pocieszające jest, że w ministerstwie zauważono wyniki raportu na temat kondycji polskiego czytelnictwa i konieczność reakcji państwa, choćby przez pozwolenie na działanie w tej sprawie instytucjom III sektora. Pocieszające, że  przynajmniej z punktu widzenia ministerstwa, kultura czytania nie jest projektem do redukcji, ale stanowi o wartości społeczeństwa. Zatem jest nadzieja, że biblioteki nie będą cmentarzyskami, do których zaglądają wyłącznie szaleńcy i wielbiciele staroci, a kultura czytania odeprze atak kultury obrazka.

Może się wydawać, że nasza pamięć jest obiektywna, ulegamy złudzeniu, że te same zjawiska obserwowane przez różne osoby są rejestrowane tak samo. Podobne mechanizmy odnoszą się do pamięci narodu i państwa.

Sylwester Zagulski

Zarówno pamięć jednostki jak i całej grupy narodowej bywa nieobiektywna. Te same wydarzenia historyczne są pamiętane w zupełnie różny sposób, często sprzeczny. Istnienie odrębnych kultur pamięci sprzyja pozytywnie rozumianej różnorodności, ale czasem jest powodem sporu. Podobną sytuację mamy w relacjach polsko-niemieckich. Tu szczególnie newralgicznym punktem jest tematyka II Wojny Światowej i wydarzeń bezpośrednio z nią związanych.

Rozwiązaniem tej sytuacji jest ponowne bilateralne przejrzenie faktów historycznych. Należy jednak przy tym - omawiając wydarzenia z przeszłości - uwzględnić różne, czasem przeciwstawne racje i punkty widzenia. Osiągnięcie takiego poziomu obiektywizmu nie jest łatwe. Jednak publikacja Polska – Niemcy. Wojna i Pamięć, jest przykładem, że wysiłek taki jest owocny.

Według dydaktyki historii omawiając II Wojnę Światową zaczyna się od września 1939 roku. Jednak, aby w pełni zrozumieć kolejność zdarzeń, należy cofnąć się do roku 1933. Wtedy to naziści zdobyli władzę w Niemczech. Dopiero konsekwencją tego faktu jest późniejszy wybuch wojny oraz niemiecka i rosyjska polityka okupacyjna w Polsce.

Niemieckie debaty wokół pamięci o drugiej wojnie światowej i jej następstwach śledzone są w Polsce z dużą uwagą. Obecnie emocje wywołane przez przewodniczącą Steinbach i Centrum Przeciwko Wypędzeniom znacznie opadły, ale pozostało zaniepokojenie. Nie tylko Polaków zajmuje wojenna przeszłość i historyczna narracja. Właśnie w USA ukazała się na ten temat ważna książka.

Beata Michałek

Warto wyjść poza polsko – niemiecką perspektywę i sięgnąć po najnowszą pracę izraelskiego badacza z Centrum Studiów Niemieckich i Europejskich Uniwersytetu w Hajfie (bliźniacza placówka wrocławskiego Centrum im. Willy'ego Brandta) Gilada Margalita Guilt, Suffering and Memory. Germany Remembers its Dead of World War II, wydaną przez Indiana University Press.

Publikacja jest przekrojową i rzeczową analizą oficjalnych (państwowych) i w mniejszych stopniu indywidualnych form upamiętniania ofiar drugiej wojny światowej oraz przekazu wiedzy o hitlerowskich zbrodniach i ich konsekwencjach dla samych Niemców i narodów ościennych. Zgodnie z powszechną metodologią Gilad Margalit dzieli pracę na trzy okresy chronologiczne.

W pierwszym skupia się na latach od kapitulacji Trzeciej Rzeszy po społeczno – polityczny przełom drugiej połowy lat 60. Wówczas w obu państwach niemieckich panowało zgodne przemilczenie odpowiedzialności tzw. „zwykłych” Niemców za zbrodnie nazistowskie, licznie wznoszone pomniki i tablice pamiątkowe czciły zbiorowe cierpienie własnych „ofiar wojny”, do których zaliczano żołnierzy, cywilne ofiary nalotów dywanowych, jak również pomordowanych w obozach i w ośrodkach opiekuńczych.

Izraelski autor podkreśla, że jedynie nieliczni uznawali wyjątkowe cierpienia społeczności żydowskiej, zdjęcia z Auschwitz zestawiono ze stosami zwęglonych ciał mieszkańców Drezna. O prześladowaniach słowiańskich narodów mówiono i pamiętano jeszcze mniej.

Dopiero „pokolenie 68” odważyło się zapytać w RFN o stopień współdziałania w zbrodniach generacji rodziców i dziadków. W następnych dekadach doszło do diametralnego przeobrażenia niemieckiej narracji historycznej, z uniwersalizmu ludzkiego cierpienia wyodrębniono ofiary rasistowskiej nienawiści. Marginalizowane uprzednio poczucie winy i wstydu za Holokaust stało się częścią narodowej tożsamości, aczkolwiek wielu przychodziło to z trudem, pozostała też mniejszościowa grupa odrzucająca ekspiacyjną postawę.

W NRD pamięć historyczna została ściśle podporządkowana walce ideologicznej, za zbrodnie faszyzmu obwiniano naturalnie Niemców Zachodnich, polegli i ranni w nalotach stawali się ofiarami „kapitalistycznych imperialistów”.

Polskiego czytelnika z pewnością zainteresuje najbardziej rozdział poświęcony pamięci o drugiej wojnie światowej już w zjednoczonych Niemczech. Autor potwierdza tezę, iż w Republice Berlińskiej znów do głównego nurtu powracają głosy upominające się o pamięć o rodzimych ofiarach wojny, akcent pada na cywilne ofiary zmagań wojennych i wypędzeń (termin używany przez autora).

Dopóki ten proces nie umniejsza pamięci i wiedzy o cierpieniach zadawanych innym jest w dużym stopniu zrozumiały. Gdy jednak będzie szerszą oznaką negacji historycznej odpowiedzialności, jak w wypadku wschodnioniemieckiej skrajnej prawicy, może okazać się czynnikiem destabilizacji relacji z państwami sąsiedzkimi, według Margalita dotyczy to zwłaszcza Polski.

Jednak z drugiej strony akademik z Haify podkreśla siłę niemieckiej demokracji i przywiązanie do europejskich wartości, w tym dobrosąsiedzkich stosunków z państwami Centralnej Europy.

Zaletą omawianej książki, pomimo narodowości autora, jest z pewnością umiejętność krytycznego pochylania się nad niemiecką pamięcią historyczną bez, charakteryzującej często polskie publikacje, widocznej emocjonalności. Wiele z głównych obserwacji Margalita jest znana już polskiemu czytelnikowi, ale można też odnaleźć nowe ujęcia i dyskusyjne konkluzje.

==================

Gilad Margalit: Guilt, Suffering, and Memory. Germany Remembers its Dead of World War II, Indiana University Press 2010.